Thầy Trần Nhân Quyền nhận giải Nhiếp Ảnh Xuất Sắc năm 2022 với bộ ảnh “Nghề làm ngói âm dương ở Lũng Rì”

Chia sẻ về những thành tựu của giảng viên UniDesign – Ngày 15/3/2023 vừa qua, thầy Trần Nhân Quyền – giảng viên môn Nhiếp ảnh của Viện Đào tạo Quốc tế UniDesign vinh dự được phát biểu trong lễ kỷ niệm 70 năm nhiếp ảnh truyền thống Việt Nam, và nhận giải Nhiếp Ảnh Xuất Sắc năm 2022 cho tác phẩm “Nghề làm ngói âm dương ở Lũng Rì”.

Profile của thầy Trần Nhân Quyền.

Thầy Quyền chia sẻ đôi điều suy ngẫm trước khi bấm máy bộ ảnh này:

“Lão Tử nói: “Trong vạn vật, không có vật nào mà không cõng âm bồng dương”.

Âm dương được coi là thể thống nhất, đối lập và liên hệ với nhau: như trời – đất, trời ở trên là dương, đất ở dưới là âm, nếu không có trời thì cũng không có đất.

Dương: trên, ngoài, sáng, mùa xuân hạ, ôn nhiệt, can táo, nhẹ, thượng thăng, động, hưng phấn.

Âm: dưới, trong, tối, mùa thu đông, hàn lương, thấp nhuận, nặng, hạ giáng, tĩnh, ức chế.

Ở Việt Nam, mọi thứ thường đi đôi từng cặp theo nguyên tắc âm dương hài hòa: ông Đồng – bà Cốt, đồng Cô – đồng Cậu, đồng Đức Ông – đồng Đức Bà… Khi xin âm dương thì hai đồng tiền phải một ngửa một sấp; ngói âm dương lợp nhà phải viên ngửa viên sấp… Lối tư duy âm dương khiến người Việt nói đến đất, núi liền nghĩ ngay đến nước, nói đến cha liền nghĩ ngay tới mẹ: Công CHA như núi Thái Sơn, Nghĩa MẸ như nước trong nguồn chảy ra.

Từ xa xưa 2 thái cực âm dương đã trở thành khái niệm ăn sâu vào tiềm thức người Việt. Khái niệm âm dương không chỉ đơn thuần là quan niệm hình thành trong đời sống văn hóa người Việt mà còn trở thành triết lý của người Á Đông.

Ngói âm và ngói dương kết hợp với nhau tạo ra những đường nét nhấp nhô uốn lượn uyển chuyển mềm mại.

Mái ngói âm dương đại diện cho những biểu tượng của trời đất. Đặc biệt sự kết hợp ấy theo quan niệm xưa mưa thuận gió hòa, cuộc sống êm ấm ổn định. Trong kiến trúc nguyên lý âm dương luôn được coi trọng, vì việc xây dựng những ngôi nhà nếu có sự kết hợp hài hòa giữa âm dương sẽ giúp cho ngôi nhà và gia chủ luôn luôn san sẻ và gặp nhiều thuận lợi trong gia đình và làm ăn. Trong quan niệm phong thủy, ngói âm dương là sự chan hòa của trời đất, là sự dung hòa may mắn thuận lợi.

Người dân tộc Tày thường có câu “Mừng chắc, câu chắc, pài ngọa chắc” – “mày biết, tao biết, mái ngói biết”. Nghĩa là mái ngói âm dương như một nhân chứng lặng thầm, không chỉ chở che cho con người những ấm lạnh mà còn cả những vui buồn, ký ức tốt đẹp theo tháng năm của đồng bào Tày, Nùng vùng núi Tây Bắc, Đông Bắc.

Tất cả mọi vật chất cụ thể được tạo nên trong thế giới này đều do năm yếu tố ban đầu là nước, lửa, đất, cây cỏ và kim loại. Tức năm hành thuỷ, hoả, thổ, mộc, kim.”

Bức 1

Trời Tròn – Đất Vuông, sử dụng bố cục cân đối theo đường ngang, đường nét trên vuông dưới tròn, đường nét tròn đặt hai đối tượng người và vật như sự thống nhất hài hoà của Thiên – Địa – Nhân

Thuỷ: là nước, đặc tính tư nhuận, hướng xuống dưới. Sự vật có tính hàn lương, tư nhuận, hướng xuống dưới vận hành đều thuộc thuỷ.

Người dân Lũng Rì tập trâu làm quen với Nước, nhào đất…Các công đoạn làm ngói cũng hết sức phức tạp, để cho ra một sản phẩm hoàn chỉnh vô cùng công phu, đòi hỏi nhiều thời gian cũng như sự tỉ mỉ và kỳ công của người thợ

Ngói âm: Viên ngói nằm ngửa lên.

Ngói dương: Viên ngói úp xuống dưới

Bức 2

Thổ: là đất. Sự vật có tác dụng hoá sinh, truyền tải, thu nạp đều thuộc thổ. Kim: là kim loại. Sự vật có tác dụng thanh khiết, đưa xuống dưới, thu liễm đều thuộc thổ.

Khi xác định được nguồn đất thì tiến hành đào thành hố, bóc tơi đất, lọc đất sao cho không được dính đất tạp, cát, đá rồi cho nước vào ngâm. Sau 10 ngày ngâm đất thì đưa trâu vào dẫm quần đất cho nhuyễn.

Vừa tước từng thớ đất bằng sợi dây sắt được làm như cung tên, tỉ mỉ như một người thợ kim hoàn, Đồi núi rộng lớn vậy thôi, nhưng không phải đất ở chỗ nào cũng làm được ngói. Phải là đất được khai thác từ chân ruộng ngập nước nhiều năm mới có thể làm ngói âm dương.

Nếu chỉ để sót dù 1 viên sỏi nhỏ thôi, lúc nung sẽ bị nổ hỏng nguyên cả viên ngói. Hay dù ngói không nổ thì khi ngấm nước mưa vào, ngói cũng sẽ bị thủng, gây dột nhà. Cho nên khâu làm đất bao giờ cũng phải đạt đến mức mịn như da em bé, sờ tay vào mát lạnh, không có một chút gợn. Lúc đó, đất mới đạt chuẩn để đưa vào khuôn.

Sau khi dọn hết phần rác bẩn, rễ cây lẫn bên trong, đất được mang về xưởng, phơi nắng, rồi tưới nước đến bao giờ cảm nhận được độ dẻo thì cho vào máy trộn.

Sau đó lại dùng kéo cắt đất tước từng thớ, độ dày từ 3-5cm. Vừa tước vừa nhanh mắt, nhanh tay nhặt sỏi ra khỏi đất.

Nhưng cơ bản, việc người thợ làm sạch đất bằng thủ công vẫn là yếu tố quyết định đến độ bền và sự hoàn hảo của viên ngói.

Bức 3

Sau khi vượt qua khâu làm sạch đất, người thợ mới đưa đất vào khuôn ép để thành viên ngói mộc, xếp gọn vào hàng đợi phơi khô. Sở dĩ phải phơi khô vì để viên ngói không dính vào nhau lúc thành phẩm, và ngói không bị ám khói, sống dở, chín dở lúc ra lò.

Khi làm, người thợ dùng một thanh tre xoa nước nén chặt bề mặt trụ đất, lấy thước đo đánh dấu chia đôi trụ đất, đánh dấu chiều bề dày đúng 1cm rồi lấy dụng cụ cắt đất đưa vào khuôn.

Bức 4

Khuôn làm ngói máng có hình tròn, đường kính khoảng 25cm, trên thân khuôn có 4 điểm gờ chia đều nhau và như vậy mỗi lần đưa đất vào khuôn có thể làm được 4 viên ngói, khuôn được đặt trên 1 bệ xoay.

Khi vã đất vào khuôn, người thợ vừa xoay vừa nén đất sao cho đều và chặt, sau đó mới đưa thước cắt vào cắt gọt. Bốn viên ngói làm xong, người thợ nhấc ra cùng với khuôn.

Công đoạn tiếp theo, ngói đem phơi trên nền đất được phủ lớp trấu, mục đích là để ngói còn chưa khô khỏi dính xuống bề mặt đất và bảo đảm độ khô ráo.

Bức 5

Xếp ngói vào lò nung liên tục, người dân thay nhau túc trực và giữ nhiệt độ vừa đủ nhằm đảm bảo chất lượng ngói tốt.

Bức 6

Mộc: là hình thái sinh trưởng của cây (gỗ), đặc tính hướng lên trên, hướng ra ngoài. Sự vật có tính chất – tác dụng sinh trưởng, thăng phát, thông thoát đều thuộc mộc. Hoả: là sức nóng của lửa, đặc tính đưa lên trên. Sự vật có tác dụng bốc lên trên, ôn nhiệt đều thuộc hoả.

Lúc ban đầu, lò cũng bé lắm, chỉ khoảng 5.000 viên ngói là nhiều, hiện nay lò đã có thể nung đến được 50.000 viên ngói.

Tuy lò lớn hơn nhưng cách thức nung ngói vẫn như thời các cụ. Ngói được nung trong lò liên tục từ 20 – 25 ngày, và nung hoàn toàn bằng củi chứ không bằng than hay bằng gas như những sản phẩm khác.

Bức 7

Khi ra lò, viên ngói gõ vào nhau phải có tiếng kêu keng keng rất thanh và rất giòn, trên bề mặt viên ngói phải có một lớp phấn trắng mờ thì mới gọi là ngói đạt chuẩn.

Bức 8

Chính sự hài hòa sấp – ngửa đó đã tạo nên những mái nhà sàn ấn tượng, có tính mỹ thuật cao, có một không hai.

Để làm ra những viên ngói cong hình ống như vậy, lại có độ bền đến hàng trăm năm, người thợ làng ngói Lũng Rì phải cần mẫn suốt cả 1 tháng trời mới ra được một mẻ ngói ưng ý.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *