Chữ Design từ đâu ra? Nghĩa là gì?

Danh từ design có xuất xứ từ chữ disegno của tiếng Latinh, có từ thời Phục hưng, có nghĩa là phác thảo, thuật vẽ, thiết kế, bản vẽ và là cơ sở của mọi nghệ thuật thị giác, công việc của sự sáng tạo. Thời đó thuật ngữ này thường ám chỉ công việc sáng tạo của các họa sĩ vẽ tranh, tạc tượng v.v. và hơn nữa đó vẫn chưa phải là một nghề chuyên nghiệp hoàn toàn (full-time professional) mà gắn kết như một thuộc tính của họa sĩ, nhà điêu khắc hay các nghệ nhân.

thiet ke 1
Họa sĩ thời Phục hưng – 1531

Theo dòng lịch sử thì trong tiếng Hy Lạp cổ có khái niệm “Techne” được bao hàm các ngành nghề nghệ thuật thủ công, tạo ra sản phẩm làm đẹp và thực dụng. Sản phẩm đó ra đời đều do tác giả sử dụng các công cụ thô sơ, chế tạo đơn chiếc. Họ vừa là người sáng tác vừa là người thiết kế cũng là người thợ đa năng thể hiện, tự mình tạo ra sản phẩm gọi là nghệ nhân, vừa thầy vừa thợ. Khi chủ nghĩa tư bản phat triển, hàng hoá tràn ngập thị trường nhờ các phương tiện kỹ thuật máy móc, công cụ, sản xuất dây chuyền. Hàng loạt sản phẩm ra đời đáp ứng nhu cầu tiêu thụ mạnh.. Lúc này Techne tách biệt thành 2 hướng Kỹ thuật (Tschnik) và nghệ thuật (Kunst- tiếng đức).

Tại Anh, vào thế kỉ 16, khái niệm này đã mở rộng hơn như là “lập trình một cái gì đó để thực hiện”, “thực hiện phác thảo một bản vẽ đầu tiên cho một tác phẩm nghệ thuật” hoặc “phác thảo của một sản phẩm mỹ nghệ”. Design là phác thảo, thiết kế, chế mẫu và lập kế hoạch cho sản phẩm công nghiệp. Với quá trình công nghiệp hóa cũng là quá trình hình thành lịch sử design và bắt đầu vào khoảng giữa thế kỉ 19.

Nhờ phát triển kỹ thuật công nghệ mà hàng hoá sản xuất ra nhiều nơi cần tiêu thụ, nên sự cạnh tranh thị trường của chủ nghĩa tư bản ngày càng trở nên quyết liệt. Hội chợ thương mại thế giới đầu tiên ở London 1851 mở ra thời kỳ mới về hàng hoá. Sau đó ở Munchen (Đức) 1854, Viên (áo) 1873, Philadenphia 1876, chicago (Mỹ) 1884, Paris 1989 với máy móc tinh xảo phản ánh tiến bộ vượt bậc của KHKT. Vấn đề cốt yếu sống còn là thị trường tiêu thụ, nên một số nước đua nhau xâm chiếm các nước chậm tiến từ châu Á, Phi, Mỹ la tinh làm thuộc địa, khai thác nguyên liệu bóc lột nhân công rẻ mạt tại chỗ và biến nơi này thành thị trường tiêu thụ hàng hoá của họ và đã trở nên giàu có nhanh chóng. Một số nước khác công nghiệp phát trển mạnh mẽ nhưng không có thị trường tiêu thụ, khủng hoảng kinh tế, nên gây ra thế chiến thứ 1 (1914-198) và thế chiến thứ 2 (1939-1945) tranh giành thuộc địa, đòi chia lại thị trường thế giới. Nhưng rốt cục hao người tốn của mà không xoay chuyển được thị trường thế giới. Bằng chiến tranh đổ máu không sao đạt được mục đích. Vì thế người ta nghĩ ra cách sản xuất hàng hoá chất lượng cao, đẹp hơn, tiện lợi hơn, hữu hiệu hơn, sẽ bán chạy hơn và chiếm thị trường hữu hiệu hơn. Thiếu mỹ thuật hàng hoá không ai mua, chính vì thế mỹ thuật và kỹ thuật lại hội ngộ với nhau, nhưng không trở lại danh từ Techne ban đầu mà Gestaltung ở Đức.
Gestaltung có 20 nghĩa nói trên, trang trí, làm đẹp, tổ chức cải tiến…….

thiet ke 2
Thiết kế nội thất trong trường ĐH Bauhaus

Khái niệm Gestaltung sinh ra ở trường ĐH Bauhaus, cơ sở đào tạo nghệ thuật thực dụng đầu tiên trên thế giới ở Waimar (đông Đức 1919), nơi “biến nghệ thuật quán rượu thành nghệ thuật ở phân xưởng”. (nói các nghệ sỹ thường ngồi ở quán rượu là các học sỹ hội hoạ trở thành các nghệ sỹ sáng tác các sản phẩm thực dụng). Năm 1925 trường này chuyển về Dessau, khái niệm Gestaltung mới rõ nét. Khu trường ở đây được xây dựng theo khối hình hộp, được liên hợp quốc ghi vào sách các di sản văn hoá thế giới 1996, vì nó mở ra khuynh hướng nghệ thuật thực dụng “dấu ấn công năng chủ nghĩa” đầu tiên trên thế giới. Lịch sử cay đắng, thầy trò trường này bị bọn phát xít truy nã, trường dời về Berlin và bị đóng cửa năm 1933, vì có nhiều tư tưởng cách mạng, hiệu trưởng là đảng viên cộng sản. Nhiều thầy trò chạy sang Liên Xô, Mỹ, Anh, Mexico…Năm 1937 Laszio Moholy-Nagy, một thầy giáo của Bauhaus cũ thành lập “New Bauhaus” ở Chicago và năm 1938 gọi là trường Design. Từ đó khái niệm Design được sử dụng rộng rãi ở các nước phương tây, trừ CHDC ĐỨC. Từ cuối những năm 50 của thế kỉ XX, các nước XHCN cũ sử dụng khái niệm Mĩ thuật công nghiệp dịch nó từ tiếng Nga, danh từ Design không được phổ biến, nên ít ai biết đến nó. Nhưng từ này không đủ nghĩa, nên ngày nay nhiều nước lại chuyển sang dùng Design

Sản phẩm đạt chất lượng thẩm mỹ, kỹ thuật, còn đòi hỏi tiện nghi tiện lợi, gây hấp dẫn người tiêu dùng, máy móc phải phù hợp với tầm vóc, thể lực, tâm sinh lý lao động, nên Ergonomic có vai trò quan trọng kết hợp mỹ thuật , kỹ thuật tạo ra giá trị design.

Sau thế chiến thứ 2 các nước thắng trận và bại trận đều mất thị trường vì phong trào giải phóng dân tộc làm tan rã hệ thống thuộc địa, thị trường bị mất luôn, nên chủ nghĩa tư bản tận dụng tối đa lợi thế vũ khí Design sản xuất hàng hoá đẹp, tiện nghi, tiện lợi đạt tiến bộ KHKT để xâm chiếm thị trường hợp pháp, không đổ máu mà thu lợi cao, cho nên họ nỗ lực đào tạo đội ngũ Design để cải tiến hàng hoá, công cụ lao động, máy móc đạt chất lượng thẩm mỹ và khoa học kỹ thuật cao. Vì vậy các trường Desin phát triển mạnh mẽ. Năm 1964 ở Mỹ có 45 cơ sở, ở Nhật có 14, Tây Đức trên 10 cơ sở đào tạo Design.

Ngày nay có sự đầu tư lớn cho Design, các trường Design có ở nhiều nơi. Ở Mỹ có 200 cơ sở đào tạo Design, các trường Design ở Tây Đức sát nhập vào các đại học tổng hợp kỹ thuật, trở thành các khoa mạnh về khoa học nghệ thuật với trang thiết bị hiện đại.

thiet ke 3
Một poster mang tính biểu tượng về nữ quyền,
thể hiện người phụ nữ có thể đảm đương các
công việc vốn chỉ dành cho đàn ông

Nhận thức muộn màng vai trò và tầm quan trọng của Design trong phát triển kinh tế, công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nên đến năm 1964 các nước XHCN mới tổ chức hội nghị Design đầu tiên ở Tbikissi, thủ đô của Grusia, đẩy mạnh đào tạo Design để cạnh tranh với tư bản chủ nghĩa về kinh tế. Nhưng vì nền kinh tế các nước XHCN hoạch toán quan liêu bao cấp trì trệ, thiếu năng động, năng xuất lao động thấp, đầu tư cho Design yếu kém, máy móc khổng lồ, hàng hoá xấu không thể cạnh tranh, thị trường tiêu thụ hạn hẹp, không sao đuổi kịp các nước tư bản. Ngày nay các nước XHCN cũng chuyển sang nền kinh tế thị trường, tự do cạnh tranh, nên đòi hỏi kiến thức Design để công nghiệp hoá, sản xuất hàng hóa đẹp, đạt tiến bộ khoa học kỹ thuật, đổi mới công nghệ, đảm bảo chất lượng cao. Đó là con đường các nước tư bản đã chọn và đạt tiến bộ vượt bậc.

Cụm từ design ở Việt Nam có nghĩa là “mỹ thuật công nghiệp”, “thiết kế tạo dáng công nghiệp” hay “mỹ thuật ứng dụng”. Thuật ngữ này mới du nhập vào Việt Nam trong thập niên 1960, bắt nguồn từ Industrielle Formgestaltungtrong tiếng Đức khi các giáo sư trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Halle (Die Hochschule für Industrielle Formgestaltung – Halle) sang trường Trung cấp Mỹ nghệ Hà Nội trao đổi học thuật và đã được dịch thành “Mỹ thuật công nghiệp” (MTCN). Từ đó MTCN trở thành thuật ngữ của ngành và trở nên thông dụng, quen thuộc.

 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *